اثبات زوجیت

اصولا هر کسی مدعی حقی گردیده است باید ادعای خود را ثابت کند و این معنا مفاد روایات متعدد از معصومین بدین مضمون است که : «البینه علی المدعی  والبین علی من انکر» بوده و ماده 1257 قانون مدنی و از این قاعده کلی بر گرفته شده و قانون 197 آیین دادرسی جدید نیز بر آن دلالت دارد و دعوی ازدواج نیز از همین قاعده پیروی میکند زن یا مردی که مدعی رابطه زوجیت هستند باید ادعای خود را با دلایل محکمه پسند اثبات نمایند.

دلایل کلاسیک اثبات رابطه زوجیت:

الف) اقرار

ب) سند کتبی

ج) شهادت شهود

د) سوگند

دلایل خارجی برای اثبات زوجیت:

الف) شیاع  و استقاضه

ب) معاشرت و مماکنت

عدم ثبت ازدواج علاوه بر مسئولیت حقوقی و کیفری که برای زوج در پی دارد می تواند این پیامد را به همراه داشته باشد که به راحتی مورد انکار توسط هر کدام از زن و شوهر قرار گیرد. در این صورت، طرف دیگر باید وجود رابطه زوجیت را به اثبات برسانند که به اصطلاح اثبات زوجیت گفته می شود.

انکار زوجیت به معنای آن است که زن یا مرد نسبت زن و شوهری را بین خود رد نمایند به این معنا که هیچ گونه عقد نکاحی بین آن ها به وقوع نپیوسته است. انکار زوجیت شرایط خاصی ندارد و به صورت لفظی و به صرف گفتن هم واقع می شود بدون آن که نیازی به ارایه اسناد و مدارک داشته باشد.در صورتی که یکی از زن یا شوهر، رابطه همسری و وقوع نکاح را بین خود رد نماید و نتواند ادعای خود را نیز ثابت کند به طوریکه بعدا مشخص شود ادعای او کذب و بی اساس بوده است مطابق ( ماده ۱ قانون انکار زوجیت مصوب ۱۳۱۱ ) به هشت روز الی سه ماه حبس تأدیبی و یا‌ به صد تا هزار ریال جزای نقدی و یا به هر دو مجازات محکوم خواهد شد .

موارد رایج انکار زوجیت

با وجود اینکه قانون گذار در ماده ( ۹۹۳ ) قانون مدنی، ثبت ازدواج ( اعم از دایم یا موقت ) را در دفاتر ثبت احوال الزامی دانسته است و حتی مجازات کیفری نیز برای عدم ثبت آن مقرر نموده است ولی در مواردی پیش می آید که از ثبت آن خودداری می شود.
برای مثال در برخی از استان های ایران از جمله سیستان و بلوچستان ، ثبت واقعه نکاح مرسوم نمی باشد و یا در نکاح موقت، عدم ثبت بسیار رایج می باشد. یکی از پیامد های این عدم ثبت این می باشد که وقوع ازدواج به راحتی می تواند توسط هر یک از طرفین انکار شود تا از پرداخت حقوق مالی زناشویی شانه خالی شود و یا به دلایل دیگر.
همچنین بسیار پیش آمده که در صورت فوت همسر، بازماندگان او برای خودداری از پرداخت سهم الارث و حقوق مالی زن، رابطه زوجیت آن ها را به دلیل عدم ثبت، انکار کنند.

چگونگی اثبات زوجیت در حقوق ایران

دعوای زوجیت یک دعوای حقوقی است و بنابراین از قواعد و احکام دعاوی حقوقی از مرحله اول یعنی طرح دادخواست گرفته تا دادگاه صالح و دلایل و مدارک و ادله اثبات دعوا تبعیت می نماید که در زیر مفصلا به هر کدام از آن ها خواهیم پرداخت.
دادگاه صالح برای طرح دعوای اثبات زوجیت

دادگاه صالح برای اثبات زوجیت دادگاه خانواده می باشد ولی چنانچه دادگاه خانواده در حوزه قضایی آن شهرستان موجود نباشد، دادگاه عمومی و حقوقی به این دعوای خانوادگی رسیدگی خواهد کرد.

زوجیت با چه دلایلی اثبات می شود؟

اقرار
به موجب ماده ( ۱۲۷۵ قانون مدنی )یکی از مطمئن ترین راه های اثبات زوجیت اقرار می باشد.
اقرار عبارت است از اینکه شخصی از وجود حقی به نفع دیگری و به ضرر خود خبر دهد. در رابطه زوجیت نیز چنانچه مرد یا زن از وجود رابطه زوجیت بین خود و دیگری خبر دهد آن رابطه به راحتی به اثبات می رسد.
اقرار چه صریح باشد چه ضمن. شفاهی باشد یا کتبی. گفتاری باشد یا عملی اثبات کننده زوجیت است.
برای مثال پرداخت نفقه توسط مرد به زن یا ادای سایر تکالیف زناشویی می تواند اقرار ضمنی به وجود رابطه زوجیت باشد.

اسناد کتبی
در تمام دعاوی حقوقی اسناد کتبی یکی از بهترین و موثق ترین راه های اثبات ادعا می باشند. در دعوای اثبات زوجیت، سند نکاح آشکار ترین دلیل بر وجود رابطه همسری بین زن و مرد می باشد.
سند نکاح چنانچه رسمی نباشد یعنی در دفتر ثبت احوال تنظیم و به ثبت نرسیده باشد و فقط در حضور زن و شوهر و بستگان تنظیم و امضا شده باشد نیز می تواند در دادگاه به اثبات زوجیت کمک نماید ولی اعتبار سند نکاح رسمی را ندارد.

شهادت شهود
شهود کسانی می باشند که هنگام وقوع عقد، در مراسم حضور داشته و ناظر عقد نکاح بوده اند. برای اثبات زوجیت می توان آن ها را در دادگاه حاضر نمود تا بر وقوع عقد بین زن و مرد گواهی دهند. تعداد شهود لازم مطابق بند “د” ماده ۲۳۰ (آ.د.م. جدید)، می تواند شامل دو مرد یا یک مرد و دو زن باشد .

معاشرت و هم زیستی
چنانچه زن و مردی به گونه ای با یکدیگر معاشرت داشته اند که طبق عرف همه زن و شوهر ها آن گونه رابطه دارند می تواند دلیلی بر وجود پیوند زناشویی بین آن ها باشد برای مثال سکونت مشترک طولانی مدت در زیر یک سقف و یا خلوت کردن و …

مدارک و مراحل اثبات زوجیت

زن یا مردی که مدعی اثبات زوجیت می باشد می بایست اسناد هویتی خود از جمله کارت ملی و شناسنامه خود و همچنین سند نکاح (در صورت موجود بودن) را به انضمام تمام مدارک و شواهدی که می تواند به اثبات ادعای خود کمک کند از جمله شهادت شهود، گواهی مطلعین و همچنین اماراتی از جمله پرداخت مهریه یا نفقه از جانب مرد، تهیه مسکن مشترک، پیام ها و مکالمات مرتبط را گرد آوری نموده و ضمن تهیه دادخواست، به دفتر خدمات قضایی تحویل دهد. همچنین در دادخواست خود میبایست خواسته های دیگر خود از دادگاه را از جمله درخواست معاینه محلی، تحقیقات محلی، استعلام و جلب نظر کارشناس مطرح نماید.
از آن جایی که دعوای اثبات زوجیت و تنظیم دادخواست آن و جمع آوری ادله و نحوه دفاع در آن از پیچیدگی های خاصی برخوردار است و اصولا از جمله دعاوی مهم در دادگاه ها به شمار می رود که اثبات آن نیز بسیار دشوار و زمان بر است لذا لازم است شخص مدعی از تجربه و دانش وکلای حقوق خانواده قبل از طرح دعوا بهره برده تا مانع شکست در آن شود .
اثبات زوجیت در عقد موقت

اثبات زوجیت در عقد موقت نیز مانند عقد دایم می باشد یعنی تابع همان شرایط و با همان اسناد و مدارک. با این حال به دلیل اینکه عقد موقت معمولا کمتر به ثبت می رسد در نتیجه اثبات آن با دشواری بیشتری همراه است برای مثال غالبا سند نکاحی در کار نیست و یا به دلیل مخفیانه انجام شدن، از شهادت شهود و مطلعین نیز نمی توان برای اثبات آن بهره برد در نتیجه در نبود دلایل محکمی از جمله شهادت و سند نکاح و… باید از سایر قراین و مدارک برای قانع کردن دادگاه بهره برد. برای مثال سکونت مشترک ، پیام ها و مکالمات ، استعلام محلی از همسایگان و… که البته این دلایل به هیچ وجه ارزش اثباتی دلایلی از جمله سند نکاح و اقرار و شهادت شهود را ندارند لیکن در شرایطی می توانند موجبات یقین قلضی را فراهم آورند.